Türkiye'de Geçici Koruma Statüsü ve Hakları

Geçici koruma, Türkiye'nin bireysel sığınma sisteminden ayrı, kitlesel akın durumlarına özgü bir koruma rejimidir. Ülkesinden ayrılmaya zorlanan ve topluca sınıra gelen yabancıları hızla kayıt altına alıp temel hizmetlere erişimini sağlamayı amaçlar. Uygulamada bu rejim, 2011'den itibaren Suriye'den gelen kişiler için işletilmiştir. Geçici korumadan yararlananların statüsü, hakları ve kısıtlamaları çoğu zaman ikamet izni veya mülteci statüsüyle karıştırılır; oysa bunlar hukuken birbirinden farklı düzenlemelerdir. Bu rehber, geçici korumanın hukuki çerçevesini ve pratik sonuçlarını açıklamaktadır.

Geçici Koruma Nedir ve Hukuki Dayanağı Nedir?

Geçici korumanın yasal temeli, 6458 sayılı Yabancılar ve Uluslararası Koruma Kanunu'nun (YUKK) 91. maddesidir. Bu madde, "ülkesinden ayrılmaya zorlanmış, ayrıldığı ülkeye geri dönemeyen, acil ve geçici koruma bulmak amacıyla kitlesel olarak sınırlarımıza gelen veya sınırlarımızı geçen yabancılara geçici koruma sağlanabileceğini" öngörür ve ayrıntılı usul ve esasların Cumhurbaşkanınca çıkarılacak bir yönetmelikle belirleneceğini hükme bağlar.

Bu yetkiye dayanılarak çıkarılan Geçici Koruma Yönetmeliği (RG 22/10/2014, No. 29153), rejimin işleyişini düzenler. Yönetmeliğin 7. maddesine göre geçici koruma, kitlesel akın döneminde gelen ve haklarında bireysel olarak uluslararası koruma statüsü belirleme işlemi yapılamayan yabancılara uygulanır. Bu, geçici korumanın ayırt edici özelliğidir: statü kişi kişi değil, grup temelinde tanınır. Yine aynı maddeye göre geçici korunanlar, Kanuna göre belirlenen uluslararası koruma statülerinden herhangi birini doğrudan elde etmiş sayılmaz.

Kayıt Süreci ve Geçici Koruma Kimlik Belgesi

Geçici koruma amacıyla gelen yabancılar, önce sevk merkezlerinde kimlik tespiti ve kayıt işlemine tabi tutulur. Yönetmeliğin 22. maddesi uyarınca kayıt işlemleri tamamlananlara valilikler tarafından geçici koruma kimlik belgesi düzenlenir. Bu belge, 5490 sayılı Nüfus Hizmetleri Kanunu kapsamında bir yabancı kimlik numarası da içerir ve hiçbir ücrete tabi olmaksızın verilir.

Kayıt, hizmetlere erişimin ön koşuludur; belgesi olmayan kişi sağlık, eğitim ve çalışma gibi haklardan usulünce yararlanamaz. Geçici korumanın sona ermesi hâlinde bu belge geçerliliğini yitirir ve yabancıdan geri alınır.

Sağlık, Eğitim ve Çalışma Hakları

Yönetmeliğin 26. maddesi, geçici korunanlara sağlık, eğitim, iş piyasasına erişim, sosyal hizmet ve yardımlar ile tercümanlık gibi hizmetlerin sağlanabileceğini düzenler.

• Sağlık: 27. madde uyarınca sağlık hizmetleri, Sosyal Güvenlik Kurumu birim fiyatları çerçevesinde sunulur; acil ve zorunlu sağlık hizmetlerine erişim esastır.
• Eğitim: 28. madde, kapsamdaki çocukların okul öncesi, ilköğretim ve ortaöğretim eğitiminin Millî Eğitim Bakanlığı sorumluluğunda yürütüleceğini öngörür.
• Çalışma: 29. madde, geçici koruma kimlik belgesi sahiplerinin, Cumhurbaşkanınca belirlenecek sektör ve alanlarda çalışma izni almak için başvurabileceğini düzenler. Bu iznin usulü ayrı bir düzenlemeyle — Geçici Koruma Sağlanan Yabancıların Çalışma İzinlerine Dair Yönetmelik (RG 15/1/2016) — belirlenmiştir. Verilen çalışma izni geçici korumanın süresinden uzun olamaz, geçici koruma sona erdiğinde izin de sona erer ve bu izin ikamet izni yerine geçmez.

Seyahat Serbestisi ve İkamet Kısıtlamaları

Geçici koruma, tam bir dolaşım serbestisi tanımaz. Yönetmeliğin 33. maddesi, kapsamdaki yabancıları Göç İdaresi Başkanlığı tarafından belirlenen ilde veya belirli bir yerde ikamet etmekle ve valiliklerce belirlenen usulde bildirimde bulunmakla yükümlü kılar. Uygulamada geçici korunanlar kayıtlı oldukları ilde ikamet eder; başka bir ile seyahat için idari izin (yol izin belgesi) alınması gerekebilir.

Üçüncü bir ülkeye çıkış da serbest değildir: 44. maddeye göre geçici korunanların geçici veya daimi olarak üçüncü ülkeye çıkışları Göç İdaresi'nin iznine tabidir. Yükümlülüklere uyulmaması hâlinde, eğitim ve acil sağlık hizmetleri dışındaki haklarda kısıtlamaya gidilebilir.

Geçici Koruma ile Bireysel Uluslararası Koruma Arasındaki Fark

Geçici koruma, bireysel uluslararası koruma (sığınma) sisteminden temelde ayrıdır. Bireysel korumada — YUKK'un Üçüncü Kısmı kapsamında mülteci, şartlı mülteci veya ikincil koruma statüsü — her başvuru kişiye özgü olarak incelenir ve statü bireysel olarak tanınır. Geçici koruma ise kitlesel akına verilen toplu ve geçici bir yanıttır; kişisel statü belirlemesi yapılmaz.

Bu ayrımın önemli sonuçları vardır. Yönetmeliğin 25. maddesi açıkça düzenler: geçici koruma kimlik belgesi Türkiye'de kalış hakkı sağlasa da ikamet izni ya da yerine geçen belgelere eşdeğer sayılmaz, uzun dönem ikamet iznine geçiş hakkı tanımaz, süresi ikamet izni toplamında dikkate alınmaz ve sahibine Türk vatandaşlığına başvuru hakkı sağlamaz. Yani geçici koruma, tek başına vatandaşlığa veya ikamet iznine dönüşen bir yol değildir.

Statü kalıcı da değildir. 11 ve 12. maddeler uyarınca geçici koruma; kişinin kendi isteğiyle Türkiye'den ayrılması, üçüncü bir ülkenin korumasından yararlanması ya da yeniden yerleştirilmesi hâlinde bireysel olarak; Cumhurbaşkanının rejimi sonlandırma kararıyla ise topluca sona erebilir.

Sıkça Sorulan Sorular

S: Geçici koruma kimlik belgesi ikamet izni sayılır mı?

Hayır. Yönetmeliğin 25. maddesi bu belgenin ikamet iznine eşdeğer olmadığını, uzun dönem ikamet iznine geçiş hakkı tanımadığını ve süresinin ikamet izni toplamında dikkate alınmadığını açıkça belirtir. Belge yalnızca Türkiye'de kalış hakkı sağlar.

S: Geçici koruma statüsü Türk vatandaşlığına yol açar mı?

Kural olarak hayır. Geçici koruma süresi tek başına vatandaşlık başvurusu için gerekli ikamet süresine sayılmaz. Vatandaşlık, ancak Türk Vatandaşlığı Kanunu'nun bağımsız koşulları ayrıca sağlandığında ve idarenin takdiriyle söz konusu olabilir.

S: Kayıtlı olduğum ilin dışına çıkabilir miyim?

Geçici korunanlar, kendilerine belirlenen ilde ikamet etmekle yükümlüdür. Başka bir ile gitmek için genellikle idareden yol izin belgesi alınması gerekir; izinsiz seyahat, haklarda kısıtlamaya yol açabilir.

S: Geçici koruma sona ererse ne olur?

Cumhurbaşkanı rejimi sonlandırabilir; ayrıca kişi kendi isteğiyle ayrılırsa, üçüncü bir ülkeye yerleşirse veya o ülkenin korumasından yararlanırsa statü bireysel olarak sona erer. Bu hâllerde kimlik belgesi geçerliliğini yitirir ve kural olarak Türkiye'den çıkış esastır.

Mona Hukuk Nasıl Yardımcı Olabilir?

Antalya merkezli ekibimiz, geçici koruma kaydı, çalışma izni başvuruları, il değişikliği ve seyahat izni talepleri ile statünün ikamet izni veya uluslararası korumaya ilişkin süreçlerle ilişkisi konularında yabancı müvekkillere hukuki danışmanlık sunmaktadır. Durumunuzu değerlendirip uygun hukuki yolu birlikte belirleyebiliriz.

Antalya'da danışmanlık için contact@monahukuk.com adresinden yazabilir ya da +90 (242) 606 14 32 numarasını arayabilirsiniz.