Yabancı Üst Düzey Yönetici ve Genel Müdürlerin İş Sözleşmeleri Türkiye'de

Yabancı bir şirket Türkiye'deki iştirakinin başına deneyimli bir genel müdür ya da CEO atadığında, bu kişinin hukuki konumu sıradan bir çalışandan çok farklıdır. Türk iş hukuku, işletmeyi bütünüyle yöneten üst düzey yöneticileri "işveren vekili" olarak nitelendirir ve bu sıfat, sözleşmenin sona ermesinden vergiye kadar pek çok noktada belirleyici sonuçlar doğurur. Yabancı yöneticiler ve onları görevlendiren şirketler için bu ayrımı doğru kurgulamak, sonradan doğabilecek maliyetli uyuşmazlıkları önlemenin ilk adımıdır.

İşveren Vekili ile Sıradan İşçi Ayrımı

4857 sayılı İş Kanunu'nun 2. maddesine göre işveren vekili, "işveren adına hareket eden ve işin, işyerinin ve işletmenin yönetiminde görev alan" kişidir. Genel müdür, CEO ya da ülke müdürü gibi unvanlar çoğu zaman bu tanıma girer. Ancak unvanın kendisi belirleyici değildir; asıl ölçüt, yöneticinin fiilen sahip olduğu yetkinin kapsamıdır.

Önemli bir noktayı ayırmak gerekir: Bir yabancı yönetici anonim şirkette yalnızca yönetim kurulu üyesi olarak atanmışsa, onunla şirket arasındaki ilişki bir iş sözleşmesi değil, şirketler hukukuna dayanan bir organ (vekâlet benzeri) ilişkisidir; bu durumda İş Kanunu hiç uygulanmaz. Buna karşılık genel müdür bir iş sözleşmesiyle çalışıyorsa, işçi sıfatını korur; İş Kanunu'nun kendisine tanıdığı ücret, yıllık izin ve kıdem tazminatı gibi haklar devam eder. İş Kanunu m.2 açıkça belirtir: işveren vekilliği sıfatı, işçilere tanınan hak ve yükümlülükleri ortadan kaldırmaz.

İş Güvencesi Neden Uygulanmaz

Yabancı yöneticiler açısından en kritik sonuç, iş güvencesi (işe iade) hükümleridir. İş Kanunu m.18-21, belirli koşulları taşıyan işçiye, geçerli sebep gösterilmeden yapılan fesihte işe iade davası açma hakkı tanır. Ancak m.18'in son fıkrası bu korumayı önemli bir yönetici grubu için açıkça devre dışı bırakır: "İşletmenin bütününü sevk ve idare eden işveren vekili ve yardımcıları ile işyerinin bütününü sevk ve idare eden ve işçiyi işe alma ve işten çıkarma yetkisi bulunan işveren vekilleri hakkında bu madde, 19 ve 21 inci maddeler ile 25 inci maddenin son fıkrası uygulanmaz."

Bu düzenleme iki grubu kapsar: (1) işletmenin tamamını sevk ve idare eden yöneticiler ile yardımcıları; (2) işyerinin tamamını yöneten ve aynı zamanda işçi alma-çıkarma yetkisi bulunan yöneticiler. İkinci grupta her iki yetkinin birlikte bulunması şarttır; yalnızca işyerini yönetmek ama personel alma-çıkarma yetkisine sahip olmamak, muafiyet için yeterli değildir.

Uygulamada bu, sık dava konusu olan bir maddi vaka meselesidir. Mahkemeler, yöneticinin gerçekten işletmenin bütününü yönetip yönetmediğini, personel üzerinde bağımsız işe alma ve işten çıkarma yetkisine fiilen sahip olup olmadığını somut delillerle (vekâletname, imza sirküleri, organizasyon şeması, karar defterleri) inceler. Sözleşmede "genel müdür" yazması tek başına yetmez; yetkinin fiilen kullanıldığının gösterilmesi gerekir. Bu nedenle yöneticinin gerçek konumunu belge düzeyinde netleştirmek, tarafların lehine olur.

Sözleşmede Pazarlık Edilmesi Gereken Şartlar

İş güvencesi korumasından yararlanamayan bir üst düzey yönetici, kendini sözleşmeyle güvenceye almalıdır. Öne çıkan başlıklar şunlardır:

• Bedelli fesih / "altın paraşüt" şartları: İşe iade hakkı bulunmadığından, haksız fesih halinde ödenecek ek tazminat (kıdem ve ihbar tazminatına ilaveten) sözleşmede açıkça kararlaştırılmalıdır.
• İhbar süreleri: İş Kanunu'nun asgari ihbar süreleri sözleşmeyle uzatılabilir; üst düzey pozisyonlar için daha uzun bildirim süreleri yaygındır.
• Rekabet yasağı: İş sonrası rekabet yasağı Türk Borçlar Kanunu m.444-447 çerçevesinde geçerlidir; süre (kural olarak en fazla iki yıl), coğrafi alan ve konu bakımından makul sınırlar içinde kalmalı, aksi halde hâkim kapsamı daraltabilir.
• Hisse opsiyonları / pay bazlı primler: Pay opsiyonu veya performans hisseleri veriliyorsa, bunların hukuki temeli Türk Ticaret Kanunu çerçevesinde (örneğin kayıtlı sermaye sistemi, genel kurul veya yönetim kurulu kararları) doğru kurgulanmalı; hak ediş (vesting) ve ayrılık halindeki akıbet sözleşmede netleştirilmelidir.

Çalışma İzni, Vergi ve Sosyal Güvenlik

Yabancı yönetici Türkiye'de çalışacaksa, 6735 sayılı Uluslararası İşgücü Kanunu uyarınca çalışma izni alması zorunludur; bu izin aynı zamanda ikamet iznini de kapsar. Üst düzey görevler ve nitelikli yatırımlar için Turkuaz Kart gibi kolaylaştırılmış rejimler gündeme gelebilir. Şirket sermayesi, istihdam ve yönetici sayısına ilişkin değerlendirme kriterleri başvuruda etkilidir.

Vergi açısından, Türkiye'de bir takvim yılında altı aydan fazla kalan yönetici kural olarak tam mükellef sayılır ve dünya çapındaki gelirinden vergilendirilebilir; bu süreyi aşmayanlar dar mükellef olarak yalnızca Türkiye kaynaklı gelir üzerinden vergilendirilir. Çifte vergilendirmeyi önleme anlaşmaları çoğu senaryoda belirleyicidir. Sosyal güvenlik yönünden, Türkiye'nin taraf olduğu ikili sosyal güvenlik sözleşmeleri, geçici olarak görevlendirilen (secondment) yöneticinin kendi ülkesindeki sistemde kalmasına imkân tanıyabilir; aksi halde 5510 sayılı Kanun kapsamında SGK yükümlülüğü doğar.

Sıkça Sorulan Sorular

Genel müdürüm; iş güvencem gerçekten yok mu? Yalnızca unvana bakılmaz. İşletmenin bütününü yönetiyor ve işçi alma-çıkarma yetkisine fiilen sahipseniz iş güvencesi (işe iade) hükümleri uygulanmaz. Yetkiniz sınırlıysa koruma devam edebilir; bu, somut delillerle belirlenen bir vaka meselesidir.

İşe iade hakkım yoksa kıdem tazminatı da alamaz mıyım? Hayır, bunlar farklı konulardır. İşveren vekili olsanız da işçi sıfatınız devam eder; koşulları oluştuğunda kıdem ve ihbar tazminatına hak kazanırsınız. Muafiyet yalnızca işe iade davasına ilişkindir.

Yalnızca yönetim kurulu üyesiysem İş Kanunu uygulanır mı? İş sözleşmesi olmadan sadece yönetim kurulu üyesiyseniz ilişki şirketler hukukuna tabidir ve İş Kanunu uygulanmaz. Ayrıca bir iş sözleşmeniz varsa iki ilişki bir arada bulunabilir.

Yabancı yönetici için çalışma izni ne kadar sürede alınır? Süre başvurunun niteliğine ve evrakın tamamlığına göre değişir. Eksiksiz başvurularda birkaç haftada sonuçlanabilir; şirketin sermaye ve istihdam kriterlerini karşılaması sürecin sağlıklı ilerlemesi için önemlidir.

Mona Hukuk Nasıl Yardımcı Olabilir?

Yabancı üst düzey yönetici atamaları, iş hukuku, şirketler hukuku, çalışma izni ve vergi boyutlarının bir arada kurgulanmasını gerektirir. Mona Hukuk olarak yabancı şirketlere ve yöneticilere; yönetici sözleşmelerinin hazırlanması, iş güvencesi ve fesih riskinin değerlendirilmesi, çalışma izni başvuruları ve rekabet yasağı ile pay opsiyonu şartlarının düzenlenmesinde destek sunuyoruz.

Antalya'da danışmanlık için contact@monahukuk.com adresinden yazabilir ya da +90 (242) 606 14 32 numarasını arayabilirsiniz.