Türkiye'de Patent Tescili ve Buluş Sahipliği: SMK Rehberi

Bir mühendis yeni bir üretim yöntemi geliştiriyor, bir girişim özgün bir cihaz tasarlıyor ya da yabancı bir şirket ürününü Türkiye pazarına taşımak istiyor. Her üç durumda da aynı soru öne çıkıyor: Bu buluş nasıl korunur ve hak kime ait olur? Türkiye'de patent koruması, 10 Ocak 2017'de yürürlüğe giren 6769 sayılı Sınai Mülkiyet Kanunu (SMK) ile düzenlenmektedir. Bu yazıda patentlenebilirlik şartlarını, patent ile faydalı model arasındaki farkı, çalışan buluşlarında sahipliği ve yabancı başvuru sahiplerinin izleyebileceği uluslararası yolları ele alıyoruz.

SMK'da Patentlenebilirlik Şartları

SMK'nin 82. maddesine göre, teknolojinin her alanındaki buluşlara yeni olması, buluş basamağı içermesi ve sanayiye uygulanabilir olması şartıyla patent verilir. Bu üç ölçüt, dünya genelinde kabul gören patent hukuku standartlarıyla uyumludur:

• Yenilik: SMK m.83/1 uyarınca, tekniğin bilinen durumuna dâhil olmayan buluş yeni sayılır. Tekniğin bilinen durumu ise başvuru tarihinden önce dünyanın herhangi bir yerinde yazılı, sözlü ya da kullanım yoluyla kamuya açıklanmış her şeyi kapsar. Bu nedenle buluşunuzu başvuru öncesinde fuarda, internette veya bir yayında açıklamak yeniliği ortadan kaldırabilir.
• Buluş basamağı: m.83/4'e göre, ilgili teknik alandaki uzmana göre aşikâr olmayan buluş, buluş basamağı içerir. Yani buluş, mevcut bilgiden rutin biçimde çıkarılamayacak bir katkı taşımalıdır.
• Sanayiye uygulanabilirlik: m.83/6 uyarınca buluş, tarım dâhil sanayinin herhangi bir dalında üretilebilir veya kullanılabilir nitelikteyse bu şart sağlanmış olur.

SMK m.82/2, keşifleri, bilimsel teorileri, matematiksel yöntemleri, bilgisayar programlarını ve estetik ürünleri "kendi başlarına" buluş saymaz. m.82/3 ise kamu düzenine veya genel ahlaka aykırı buluşlar ile tedavi ve teşhis yöntemleri gibi belirli konuları koruma dışında bırakır.

Patent mi, Faydalı Model mi?

SMK iki farklı koruma yolu sunar ve doğru tercih, buluşun niteliğine ve ticari stratejiye bağlıdır.

Patent (incelemeli sistem): Tam kapsamlı korumadır. SMK m.101/1 uyarınca koruma süresi, başvuru tarihinden itibaren yirmi yıldır ve bu süre uzatılamaz. Patent, TÜRKPATENT tarafından yenilik ve buluş basamağı yönünden esasa ilişkin incelemeye tabidir.

Faydalı model: SMK m.142'ye göre faydalı model, yalnızca yeni olan ve sanayiye uygulanabilen buluşlar için verilir; patentten farklı olarak buluş basamağı şartı aranmaz. m.101/1 uyarınca koruma süresi on yıldır. En önemli fark, faydalı modelin patentteki gibi esasa ilişkin incelemeye tabi olmamasıdır; TÜRKPATENT bir araştırma raporu düzenler, ancak buluş basamağını incelemez. Bu, daha hızlı ve daha ekonomik bir koruma sağlar; bununla birlikte faydalı modelin hukuki dayanağı, incelemeli patente kıyasla bir ihtilafta daha kolay tartışmaya açılabilir.

Çalışan (İşçi) Buluşları: Buluş Kime Ait?

Patent isteme hakkı, SMK m.109/1 uyarınca kural olarak buluşu yapana veya onun haleflerine aittir. Ancak buluş bir iş ilişkisi içinde ortaya çıktığında durum değişir.

SMK m.113, çalışanın işletmedeki yükümlü olduğu faaliyet gereği ya da büyük ölçüde işletmenin deneyim ve çalışmalarına dayanarak yaptığı buluşu hizmet buluşu olarak tanımlar; bunun dışındaki buluşlar ise serbest buluştur. Çalışan, gerçekleştirdiği hizmet buluşunu gecikmeksizin işverene bildirmekle yükümlüdür.

SMK m.115 uyarınca işveren, bildirim tarihinden itibaren dört ay içinde hizmet buluşu üzerinde tam veya kısmi hak talep edebilir. Tam hak talebiyle buluş üzerindeki tüm haklar işverene geçer. Bunun karşılığında çalışan, makul bir bedel talep etme hakkına sahiptir. Bedelin hesabında buluşun ekonomik değeri, çalışanın işletmedeki görevi ve işletmenin buluşa katkısı dikkate alınır (m.115/7). Kamu kurumlarında çalışanlar için bedel, buluştan elde edilen gelirin üçte birinden az olamaz (m.113/5). İşverenin süresinde hak talep etmemesi hâlinde buluş serbest buluş niteliği kazanır ve çalışan dilediği gibi tasarrufta bulunabilir.

TÜRKPATENT Başvuru ve İnceleme Süreci

Patent başvuruları Türk Patent ve Marka Kurumu'na (TÜRKPATENT) yapılır. Süreç genel hatlarıyla şu aşamalardan oluşur: başvurunun yapılması ve şeklî inceleme, araştırma raporunun düzenlenmesi, başvurunun bültende yayımlanması ve nihayet esasa ilişkin inceleme.

SMK m.98 uyarınca başvuru sahibi, araştırma raporunun bildirim tarihinden itibaren üç ay içinde inceleme talebinde bulunmalıdır; aksi hâlde başvuru geri çekilmiş sayılır. Kurum, buluşun Kanun hükümlerine uygunluğunu inceler ve gerektiğinde başvuru sahibinden görüş veya değişiklik ister (bu bildirimler üçten fazla olamaz). İnceleme olumlu sonuçlanırsa patentin verilmesine karar verilir ve karar bültende yayımlanır. Önemle belirtmek gerekir ki m.98/9 uyarınca patentin verilmiş olması, Kurumun buluşun geçerliliğini garanti ettiği anlamına gelmez.

Yabancı Başvuru Sahipleri İçin Uluslararası Yollar

Türkiye, uluslararası fikri mülkiyet sistemlerinin tarafıdır ve yabancı buluş sahipleri korumaya birkaç yoldan ulaşabilir:

• Paris Sözleşmesi rüçhan hakkı: Bir üye ülkede yapılan ilk başvurunun tarihinden itibaren on iki ay içinde Türkiye'de yapılan başvuru, ilk başvuru tarihinin sağladığı önceliği (rüçhanı) kullanabilir. Bu, aradaki açıklamaların yeniliği ortadan kaldırmasını önler.
• PCT ulusal aşama girişi: SMK m.83/3'te de atıf yapılan Patent İşbirliği Antlaşması (PCT) kapsamında yapılan uluslararası başvurular, öngörülen süre ve şartlara uygun olarak Türkiye'de ulusal aşamaya girebilir. Bu yol, tek bir uluslararası başvuruyla çok sayıda ülkede koruma seçeneğini açık tutmak isteyen şirketler için elverişlidir.
• Avrupa Patenti (EPC): Türkiye Avrupa Patent Sözleşmesi'ne taraf olduğundan, Türkiye'nin belirlendiği Avrupa patent başvuruları da ulusal etki doğurabilir.

Yabancı başvuru sahiplerinin Türkiye'de bir patent vekili aracılığıyla temsil edilmesi ve tercüme ile süre yükümlülüklerini titizlikle takip etmesi önemlidir.

Sıkça Sorulan Sorular

Türkiye'de patent koruması ne kadar sürer? İncelemeli patentte koruma süresi başvuru tarihinden itibaren yirmi yıl, faydalı modelde on yıldır (SMK m.101). Bu süreler uzatılamaz ve koruma, yıllık ücretlerin düzenli ödenmesine bağlıdır.

Buluşumu başvuru öncesinde açıklarsam ne olur? Kural olarak yenilik ortadan kalkabilir; çünkü tekniğin bilinen durumu, başvuru öncesi kamuya yapılan her açıklamayı kapsar (SMK m.83/2). Bu nedenle başvurudan önce gizlilik korunmalıdır.

Çalışanımın geliştirdiği buluşun sahibi ben mi olurum? İşiyle ilgili olarak yaptığı hizmet buluşu üzerinde işveren, dört ay içinde hak talep ederek tam hak sahibi olabilir; ancak çalışana makul bir bedel ödenmesi gerekir (SMK m.113–115).

Yabancı bir şirket Türkiye'de doğrudan patent başvurusu yapabilir mi? Evet. Paris Sözleşmesi rüçhanı, PCT ulusal aşaması veya Avrupa patenti yollarıyla başvuru mümkündür; genellikle yetkili bir patent vekili aracılığıyla süreç yürütülür.

Mona Hukuk Nasıl Yardımcı Olabilir?

Patent ve faydalı model süreçleri, doğru strateji seçiminden başvuru ve itiraz aşamalarına, çalışan buluşu sözleşmelerinden olası hükümsüzlük ve tecavüz davalarına kadar uzanan teknik bir alandır. Mona Hukuk olarak buluş sahiplerine, girişimlere ve Türkiye pazarına giren yabancı şirketlere patentlenebilirlik değerlendirmesi, sözleşme düzenlemesi ve fikri mülkiyet uyuşmazlıklarında hukuki destek sunuyoruz.

Antalya'da danışmanlık için contact@monahukuk.com adresinden yazabilir ya da +90 (242) 606 14 32 numarasını arayabilirsiniz.