Türkiye'de Şirket Paylarının Teminat Olarak Rehnedilmesi

Türkiye'deki şirketlerde pay sahibi olan yabancı yatırımcılar zaman zaman finansman ihtiyacını karşılamak veya bir yükümlülüğü güvence altına almak amacıyla şirket paylarını teminat olarak göstermek ister. Pay rehni olarak bilinen bu mekanizma, banka kredileri, yatırımcı sözleşmeleri ve ortaklık yapılarında sıkça kullanılmaktadır. Söz konusu kurallar anonim şirket (A.Ş.) ile limited şirket (Ltd. Şti.) arasında önemli farklılıklar göstermekte olup şekil şartlarına uyulmaması rehnin geçersizliğine yol açabilir.

Bu makale, Türkiye'de pay rehninin nasıl kurulduğunu, her şirket türüne özgü yasal gereklilikleri ve Antalya'da iş yapan yabancı yatırımcıların nelere dikkat etmesi gerektiğini açıklamaktadır.

Pay Rehni Neden Önemlidir?

Pay rehni iki temel amaca hizmet eder. Birincisi, bir pay sahibi aldığı kredi için paylarını bankaya teminat olarak rehnedebilir; borcun ödenmemesi durumunda alacaklı rehinli payların paraya çevrilmesi yoluyla alacağını tahsil eder. İkincisi, ortak girişimler ya da hisse devir sözleşmelerinde bir taraf, tüm yükümlülükler yerine getirilinceye kadar paylarını rehin altında tutmayı kabul edebilir.

Antalya'da turizm, gayrimenkul veya ticaret şirketleri kuran yabancı yatırımcılar için pay rehni, Türk bankalarından veya özel finansörlerden alınan kredilerde standart bir ek teminat aracı hâline gelmiştir. Başlangıçta doğru yapılandırılmamış bir rehin sözleşmesi, ileride mahkemede çözülmeye çalışılacak ciddi hukuki sorunlara yol açabilir.

Anonim Şirkette (A.Ş.) Pay Rehni

Türk hukukunda fiziksel olarak basılmış pay senetleri ile henüz senede bağlanmamış paylar — bir diğer adıyla çıplak paylar — arasında önemli bir ayrım yapılmaktadır.

Çıplak paylar özel anonim şirketlerde daha yaygın bir durumdur. Türk Medeni Kanunu uyarınca çıplak pay üzerine rehin kurulabilmesi için yazılı bir rehin sözleşmesi düzenlenmesi zorunludur. Bu yazılılık bir ispat şartı değil, geçerlilik şartıdır; yani yazılı olmayan ya da sözlü olarak kurulan bir rehin hukuken geçersizdir. Yargıtay'ın yerleşik içtihadına göre sözleşmede yalnızca rehin verenin imzasının bulunması yeterlidir; alacaklının imzası geçerlilik bakımından zorunlu değildir.

Nama yazılı pay senetleri basılmış ve ihraç edilmişse, rehin kurulabilmesi için senedin arkasına ciro yapılması ve senedin alacaklıya fiilen teslim edilmesi gerekmektedir. Senet var ancak teslim edilmemişse rehin kurulmuş sayılmaz.

Hamiline yazılı paylar ise 6102 sayılı Türk Ticaret Kanunu (TTK) kapsamında artık son derece kısıtlı bir uygulamaya sahiptir; bu nedenle pratikte çoğu yatırımcı açısından belirleyici bir kategori değildir.

Pay rehni sözleşmesi, aksine bir hüküm içermediği sürece, pay sahibinin oy ve kâr payı haklarını kendiliğinden etkilemez. Bu konunun rehin sözleşmesinde açıkça düzenlenmesi önerilir.

Limited Şirkette (Ltd. Şti.) Pay Rehni

Pek çok yabancı yatırımcının farkında olmadığı kritik bir fark burada karşımıza çıkmaktadır. Anonim şirket pay senetlerinin aksine, Türk limited şirketlerinin pay senetleri yalnızca birer ispat belgesidir; mülkiyeti temsil eden kıymetli evrak niteliği taşımazlar. Yargıtay 12. Hukuk Dairesi'nin yerleşik içtihadı, limited şirket pay senedinin alacaklıya teslim edilmesinin geçerli bir rehin kurulduğu anlamına gelmediğini defalarca açıkça ortaya koymuştur. Başka bir deyişle, limited şirket pay senedinin teminat olarak "elden verilmesinin" hukuki bir sonucu yoktur.

Limited şirket paylarında rehin kurulabilmesi için 6102 sayılı TTK'nın 595. maddesinde pay devrine ilişkin öngörülen formel koşullar esas alınmaktadır. Buna göre rehin sözleşmesinin yazılı şekilde yapılması ve tarafların imzalarının noter tarafından onaylanması zorunludur. Bu durum, limited şirket payı üzerine rehin kurulmasını anonim şirkete kıyasla hem daha maliyetli hem de daha uzun bir süreçe bağlamaktadır. Noterlik ücretleri ve işlem süresi baştan hesaba katılmalıdır.

Ticari Taşınır Rehni Sicili

6750 sayılı Ticari İşlemlerde Taşınır Rehni Kanunu, ticari işlemlerdeki taşınır rehinlerine ilişkin genel bir çerçeve oluşturmaktadır. Pay rehinleri belirli yapılar kapsamında bu kanun hükümleriyle kesişebilmektedir. Taşınır Rehni Sicili'ne yapılan tescil, üçüncü kişilere duyuru işlevi görmekte ve sonraki alacaklılara karşı öncelik sağlamaktadır. Aynı paylar üzerinde birden fazla yükümlülük tesis edilmesi söz konusuysa tescil özellikle önem kazanmaktadır.

Rehnin Paraya Çevrilmesi

Borçlunun temerrüde düşmesi hâlinde alacaklı payların mülkiyetini kendiliğinden edinemez. Türk hukukunda rehnin paraya çevrilmesi, İcra ve İflas Kanunu çerçevesinde icra takibi yoluyla gerçekleştirilmektedir. Rehinli paylar satışa çıkarılır ve elde edilen gelir alacaktan mahsup edilir.

Temerrüt hâlinde alacaklının payları doğrudan devralan konumuna geçeceğine ilişkin sözleşme hükümleri — yabancı hukuk belgelerinden aktarılan "müsadere" (forfeiture) benzeri klozlar — Türk hukukunda geçersizdir ve icra kabiliyeti bulunmamaktadır. Bu tür hükümler yabancı hukuk şablonlarından birebir uyarlanmadan alınmamalıdır.

Rehnin uygulanıp uygulanmadığına ilişkin uyuşmazlıklar için tahkim anlaşmalarından yararlanılabilmekle birlikte, rehnin fiilen paraya çevrilmesi Türk icra mahkemeleri aracılığıyla gerçekleştirilmektedir.

Yabancı Yatırımcılar İçin Temel Riskler

Türkiye'deki şirketlerde pay sahibi olan yabancı yatırımcıların dikkat etmesi gereken başlıca risk unsurları şunlardır:

• Şekil hatası: Yazılı yapılmayan, noterde onaylatılmayan veya sözlü olarak kurulan rehin düzenlemeleri Türk hukukunda tamamen geçersiz olabilir.
• Ana sözleşme kısıtlamaları: Bazı şirketlerin ana sözleşmeleri pay rehni için pay sahiplerinin veya yönetim kurulunun onayını gerektirebilir. Rehin sözleşmesi imzalanmadan önce şirket ana sözleşmesi mutlaka incelenmelidir.
• Tescil eksikliği: Taşınır Rehni Sicili'ne tescil yapılmadan kurulan bir rehin, daha sonra tescil yaptıran bir alacaklıya karşı öncelik hakkı sağlamayabilir.
• Şirket türü karışıklığı: A.Ş. ve Ltd. Şti. için geçerli rehin koşulları birbirinden oldukça farklıdır; yanlış form kullanımı rehnin tümüyle geçersizliğine yol açabilir.

Şirket yapısı seçimi konusunda bilgi edinmek isteyenler limited ve anonim şirket arasındaki farkları araştırabilir. Ayrıca sınırsız sorumlu ortaklık hakkındaki makalemiz, farklı şirket yapılarındaki hukuki riskleri ele almaktadır.

Sıkça Sorulan Sorular

S: Yabancı uyruklu bir kişi Türkiye'deki şirket paylarını rehnedebilir mi?

Evet. Yabancı uyruklu kişiler, sektöre özgü kısıtlamalar saklı kalmak kaydıyla Türk şirketlerinde pay sahibi olabilir ve bu payları rehnedebilir. Rehnin yasal koşulları uyruktan bağımsız olarak aynıdır.

S: Pay rehni alacaklıya oy hakkı tanır mı?

Rehin sözleşmesinde açıkça öngörülmediği sürece, oy hakkı pay sahibinde kalmaya devam eder. Bu husus rehin sözleşmesinde düzenlenecek önemli bir müzakere noktasıdır.

S: Ana sözleşmede pay rehni yasak ise ne olur?

Şirket ana sözleşmesinde pay rehnini yasaklayan bir hüküm varsa, bu yasağa aykırı kurulan rehin şirkete karşı ileri sürülemeyebilir ya da iptal edilebilir. İşlemden önce ana sözleşme dikkatle incelenmelidir.

S: Anonim şirkette noter zorunlu mudur?

Çıplak A.Ş. payları için noter zorunlu değildir; taraflarca imzalanmış yazılı sözleşme yeterlidir. Limited şirket paylarında ise imzaların noterce onaylatılması kanunla zorunlu kılınmıştır.

S: Rehinli şirket satılır ya da birleşirse rehin ne olur?

Pay rehni, serbest bırakılmadıkça şirket el değiştirse dahi geçerliliğini sürdürür. Birleşme veya yeniden yapılanma süreçlerinde mevcut rehinlerin akıbeti işlem belgelerinde açıkça düzenlenmelidir.

Mona Hukuk Nasıl Yardımcı Olabilir

Antalya merkezli hukuk ekibimiz, Türkiye'deki yabancı yatırımcılara pay rehni düzenlemelerinde, şirket teminat yapılarında ve kurumsal finansman işlemlerinde danışmanlık sunmaktadır. Rehin sözleşmelerini hazırlıyor, ana sözleşme kısıtlamalarını inceliyor, noterleme ve tescil süreçlerinde rehberlik ediyoruz.

Antalya'da bir danışmanlık için contact@monahukuk.com adresinden bize yazabilir veya +90 (242) 606 14 32 numarasından arayabilirsiniz.